در دل کویر ایران، بنایی تاریخی، خاموش و باشکوه به نام دخمه زرتشتیان یزد وجود دارد. این مکان در شهر یزد که به برج خاموشان یا برج سکوت نیز مشهور است، یادگاری از حضور پیروان قدیمی آئین زرتشتی در یزد است و بازتابی از ارتباط همراه با احترام آنها با طبیعت به شمار میآید.
در این یادداشت شما را با دخمه زرتشتیان یزد که یکی از جاذبۀ تاریخی و مذهبی اسرارآمیز در دل کویر ایران است آشنا خواهیم کرد. بازدید از این فضا فرصتی برای آشنایی با فرهنگ و تاریخ غنی ایران و تفکر در فلسلفه زندگی و مرگ از دیدگاه یکی از ادیان قدیمی ارائه میدهد.
زرتشت و زرتشتیان
یزد از دیرباز مهمترین مرکز جمعیتی زرتشتیان ایران بوده است. زرتشتیان از 3500 سال قبل تا به امروز در این شهر میزیستهاند و آثار باستانی و نشانگان فرهنگ غنی آنها در گوشه و کنار این شهر تاریخی به چشم میخورد.
زرتشت پیامبر صلح و دوستی، در سدۀ ششم پیش از میلاد مسیح در ایران باستان به دنیا آمد. تعالیم او بر سه اصل گفتار نیک، پندار نیک و کردار نیک استوار است و یاران و پیروان خود را به صلح، صداقت و احترام به طبیعت دعوت میکند. زرتشتیان یزد به عنوان یکی از اقلیتهای مذهبی ایران نقش پررنگی در شکلگیری فرهنگ و تاریخ این کشور داشتهاند. آثار و فرهنگ زرتشتیان گنجینهای ارزشمند برای ایرانیان است و سفر به یزد بدون آشنایی با زرتشت و یارانش سفری تمامنشده خواهد بود.
معرفی و فلسفه دخمه زرتشتیان
دخمه یزد در ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی شهر یزد در بالای کوهی به همین نام (دخمه) واقع شده است. این بنا از دو برج استوانهایشکل تشکیل میشود که از جنس سنگ و ساروج هستند. در قدیمالایام، پیروان آئین زرتشتی پیکر درگذشتگان خود را به این مکان میآوردند تا خوراک پرندگان لاشهخوار شده و بدین ترتیب به طبیعت بازگردند.
باتوجهبه وجود سفالهای باستانی در محوطۀ دخمه و شباهت معماری آن با بناهای دورۀ ساسانیان، قدمت دخمه زرتشتیان یزد به دوره ساسانی برمیگردد؛ اما اسناد و مدارک تاریخی نشان میدهد که این بنا در دورههای بعد مرمت شده و بهخصوص در زمان قاجار تغییراتی در آن ایجاد شده است.
زرتشتیان معتقد بودند خاک عنصری مقدس است و فکر میکردند که این عنصر مقدس نباید با دفن مردگان آلوده شود. از این رو دخمهها را در بالای کوهها بنا میکردند تا باد اجساد را بهسرعت تجزیه کند یا خوراک پرندگان شوند و بدینترتیب از آلودگی خاک جلوگیری شود.
همچنین زرتشتیان معتقد بودند با مرگ، روح انسان به آسمان صعود میکند و آنچه از او میماند پوستهای است که باید در معرض طبیعت قرار گیرد تا دوباره به چرخۀ طبیعت بازگردد. بناکردن دخمه برای قراردادن مردگان، نشان میدهد که چگونه زرتشتیان در تلاش بودند تا بدون وارد کردن کوچکترین آسیب به محیطزیست با جسم بیجان عزیزان خود خداحافظی کنند.
این بنا یکی از جاهای دیدنی یزد در پاییز است که میتوانید در سفر خود به این شهر به آن سر بزنید و سفری به دل تاریخ داشته باشید.
معماری و ساختار فنی دخمهها
همانطور که گفتیم، گور دخمه زرتشتیان یزد از دو برج استوانهای تشکیل شده است و هرکدام از برجهای استوانهای دخمه برای کاربردی خاصی طراحی شدهاند. برج بزرگتر به نام «دخمه دادی» محل قرارگیری اجساد مردان و برج کوچکتر با نام «دخمه مانکجی هاتریا» برای قرارگیری اجساد زنان اختصاص داده شده است.
داخل هر کدام از برجهای دخمه حلقهای دایرهایشکل وجود دارد که اجساد در آن قرار داده میشدند. شیب ملایم این حلقه در گذشته باعث میشده پس از تجزیه شدن اجساد، استخوانهای افراد به داخل چاه مرکزی هدایت شود.
ارتفاع کوه دخمه یزد بین 100 تا 150 متر تخمین زده میشود. ارتفاع خود دخمه از سطح زمین نیز 15 تا 20 متر بوده است؛ بنابراین ارتفاع دخمه زرتشتیان یزد حدودا بین 115 تا 170 متر است.
دیوارهای دخمه از جنس سنگ لاشه و ساروج هستند و برای پوشش سقف از تیرک چوبی و کاهگل استفاده شده است. جالب است بدانید در ساخت این بنا هیچگونه فلز یا بتنی به کار نرفته است. دخمه دارای سیستم تهویه طبیعی بسیار قویای است. وجود شکاف و روزنه در دیوارها باعث پیدایش جریان هوا در داخل دخمه میشود و بدین ترتیب هم اجساد سریعتر تجزیه میشوند و هم بوی تعفن در فضا نمیماند.
در آخر لازم است بدانید که این بنا به دلیل داشتن شکل هندسی استوانه و بهکارگیری مصالحی خاص، مقاومت بالایی در برابر زلزله دارد.
دخمه گلستان
دخمه گلستان که به نام برج نو نیز مشهور است، یکی از دو برج استوانهایشکل دخمه زرتشتیان یزد است. این بنا در کنار دخمه مانکجی و دخمه دادی ساخته شده و قدمت آن به دورۀ قاجار برمیگردد.
دخمه گلستان از دخمه دادی و مانکجی جدیدتر است و مصالح به کار رفته در آن از کیفیت بالاتری برخوردار بوده و تزئینات بیشتری دارد.
نساسالار کیست؟
در آئین زرتشتیان به کسی که مسئولیت امور دخمه مانند غسل و حمل اجساد، قرار دادن آنها در دخمه و مراقبت از دخمه را برعهده دارد نساسالار گفته میشود. نساسالار دخمه نقش مهمی در آئین زرتشتی دارد و بهعنوان واسطهای بین دنیای زندگان و مردگان عمل میکند.
نساسالار دخمه باید تعهد و ایمان داشته باشد، بهطور کامل از آداب و رسوم زرتشتیان درمورد مرگ آگاهی داشته باشد و به آئین زرتشت وفادار باشد. بهعلاوه سالار دخمه باید قدرت بدنی بالایی داشته باشد تا بتواند امور دخمه مثل حمل اجساد را بهدرستی انجام دهد.
آخرین نساسالار دخمه زرتشتیان یزد، مردی بهنام شهریار فرودی بود که در سال 1397 در 94 سالگی درگذشت. با فوت او رسم چندین هزار سالۀ نساسالاری دخمه به پایان رسید.
نحوۀ سنتی دفن مردگان در دخمه زرتشتیان یزد
به آئین دفن در دخمه زرتشتیان یزد «دخمهنشینی» گفته میشود. تاریخچه دخمه زرتشتیان یزد نشان میدهد که این آئین به دورۀ ساسانیان برمیگردد. در کتاب تاریخی اوستا به آئین دخمهنشینی زرتشتیان اشاره شده است. در گذشته، مراحل دفن زرتشتیان به شرح زیر بوده است:
غسل و آمادهسازی جسد: پس از وفات فرد زرتشتی، جسد او به دست غسال شسته شده و با پارچهای سفیدرنگ پوشانده میشد.
مراسم تشییع جنازه (آئین پرسه): در ابتدای مراسم موبدان زرتشتی به اوستاخوانی میپرداختند. سپس یکی از موبدان درمورد زندگی، مرگ، اهمیت یادبود درگذشتگان و آموزههای زرتشت در این زمینه سخنرانی میکرد. پس از سخنرانی، زرتشتیان حاضر در مراسم به دعا و نیایش برای درگذشتگان مشغول میشدند و در پایان با نان، پنیر، میوه و شیرینی از حاضران پذیرایی میشد.
افراد حاضر در این مراسم همگی باید لباس سفید بر تن میداشتند و هیچکس نباید در این مراسم به آواز بلند، شیون و مویه میکرد. چراکه طبق باورهای زرتشتی مرگ پایان زندگی نیست و فرد متوفی زندگی تازهای آغاز کرده است.
قرار دادن جسد در دخمه: متوفی به دست سالار دخمه یا نساسالار، بر بالای سکوی بلندی در دخمه که استودان نام دارد قرار داده میشود. داخلیترین قسمت برای مردان، قسمت میانی برای زنان و قسمت بیرونی برای کودکان بود.
تجزیۀ جسد توسط لاشخورها: لاشخورها و پرندگان، گوشت جسد را میخوردند تا فقط استخوانها باقی بماند. این فرایند به طور طبیعی یک سال طول میکشید.
جمعآوری استخوانها: پس از تجریۀ کامل جسد، استخوانها را جمعآوری میکردند و آنها را در چاه عمیقی در مرکز دخمه میریختند. استخوانهای بزرگان و موبدان در محفظهای جداگانه در دخمه نگهداری میشده است.
استفاده از دخمهها برای مردگان در ایران، در سال 1354 هجری شمسی ممنوع شد و خاکسپاری جایگزین آن شد. بنابراین شیوۀ سنتی دخمهنشینی امروزه دیگر انجام نمیشود. امروزه برج خاموشان دخمه زرتشتیان یزد بهعنوان یکی از دیدنی های زردشتیان یزد و جاذبههای گردشگری در معرض بازدید عموم قرار دارد.
بناهای تاریخی مهم اطراف دخمه
آتشکده یزد، موزه یزد، مجموعۀ امیرچخماق، مسجدجامع یزد و بازار یزد تنها تعدادی از بناهای تاریخی مهم هستند که در اطراف دخمه قرار دارند. در ادامه با یکی از مهمترین مراکز مذهبی زرتشتیان یزد آشنا میشویم.
آتشکده دخمه زرتشتیان یزد
دخمه زرتشتیان یزد بهصورت مستقل در خود آتشکده ندارد. آتشکده یزد در فاصلۀ حدود 10 کیلومتری دخمه قرار گرفته و مهمترین مکان مذهبی زرتشتیان در یزد است. این بنا در قرن سیزدهم ه.ش. ساخته شده است و در آن آتش مقدسی وجود دارد که بیش از 1500 سال است که روشن است.
آتشکده یزد دارای سه بخش اصلی است:
- تالار آتش: در تالار آتش، آتش مقدس در یک محراب نگهداری میشود. پیروان آئین زرتشتی از این آتش برای روشن کردن آتش در منازل خود استفاده میکنند.
- تالار نیایش: این بخش به دعا و نیایش و انجام اعمال مذهبی اختصاص دارد.
- تالار کتابخانه: در این بخش، کتابهای مذهبی زرتشتیان نگهداری میشود.
اگر در سفر به یزد از دخمه بازدید کردید، حتما به سراغ آتشکده زرتشتیان یزد هم بروید. بازدید از این دو مکان بهتر است در یک روز و با فاصلۀ زمانی کمی از یکدیگر انجام شود.
آئین ورود به دخمه
همانطور که گفتیم سالهاست استفاده از دخمه برای مردگان به صورت سنتی ممنوع شده است. بههمیندلیل امروزه دیگر آئین خاصی برای ورود به دخمه وجود ندارد.
امروزه بازدیدکنندگان میتوانند بدون نیاز به رعایت آداب و ترتیب خاصی از این مکان دیدن کنند. هنگام بازدید از دخمه بهتر است لباسی پوشیده بر تن کرده، کفشهایتان را دربیاورید و حتیالامکان آرایش خاصی نداشته باشید. به جز این، تنها چیزی که در بازدید از دخمه زرتشتیان یزد لازم است به آن دقت کنید رعایت سکوت و احترام به نظم موجود در آن مکان است.
در ضمن به یاد داشته باشید که عکاسی از فضای داخلی دخمه ممنوع است و به همین دلیل، تصاویر دخمه زرتشتیان یزد تنها از قسمت بیرون آن موجود هستند.
بهترین زمان بازدید از دخمه چه موقعی است؟
بهترین زمان بازدید از دخمه زرتشتیان یزد به سلیقه شما و شرایط آبوهوایی بستگی دارد. اما به طور کلی از نظر آب وهوایی، اسفند تا اردیبهشت زمان طلایی بازدید از دخمه است و از مهر تا آبان نیز شرایط مناسبی برای بازدید فراهم است.
از نظر شلوغی، دخمه در روزهای تعطیل و آخرهفته شلوغتر و در روزهای معمولی هفته خلوتتر است.
ساعت کاری دخمه زرتشتیان یزد همهروزه از ساعت 8 صبح تا 5 عصر است و بازدیدکنندگان میتوانند در این ساعات از این مکان تاریخی اسرارآمیز بازدید کنند.
در نهایت، بهترین زمان برای بازدید از دخمه زمانی است که از نظر آب و هوایی برای شما مطلوب باشد و بتوانید از فضای آرام و معنوی این مکان تاریخی لذت ببرید..
دخمه کجاست؟
دخمه زرتشتیان در استان یزد، شهر یزد، منطقه صفائیه، انتهای بلوار شهیدان اشرف و در بالای کوه دخمه قرار دارد.
اگر قصد دارید با وسیلۀ نقلیه شخصی به دخمه بروید، باید ابتدا به منطقه صفائیه بروید و از آنجا به سمت بلوار شهیدان اشرف حرکت کنید. سپس در انتهای بلوار شهیدان اشرف به سمت کوه دخمه بروید.
سخن پایانی
احتمالا خیلی از شما تا به امروز از وجود دخمه خبر نداشتهاید. این مکان که قبرستان زرتشتیان یزد است، یکی از اسرارآمیزترین مکانهایی است که هرکسی در زندگیاش ممکن است ببیند.
به جز این دخمه، دخمههای دیگری هم در ایران وجود دارند که همه ساله گردشگران زیادی برای بازدید از آنها به شهرهای مختلف سفر میکنند. اما با اطمینان میتوانیم بگوییم دخمه زرتشتیان در شهر یزد، برجستهترین دخمه در کشور ماست. پس مراقب باشید در سفرتان به شهر زیبای یزد بازدید از این مکان تاریخی را از دست ندهید. در سفر به یزد امتحان کردن غذای محلی یزد را نیز فراموش نکنید.
