در قلب کویر یزد، سازهای قدیمی به نام بادگیر وجود دارد که قدمت آن به هزاران سال پیش بازمیگردد. در گذشته، بادگیر وظیفۀ خنککردن هوای داخل ساختمان و آبانبار را برعهده داشته و به کمک آن، زندگی در کویر ممکن شده است. بادگیر یزد یکی از شاهکارهای معماری ایرانی است. این سازه با قفسههای عمودی و افقی خود جریان هوا را به داخل ساختمان هدایت میکند و بدین ترتیب گرمای طاقتفرسای تابستان به نسیمی خنک تبدیل میشود. بادگیرها علاوه بر نقش اساسی که در تهویه مطبوع منازل دارند، بهعنوان یکی از نمادهای بارز شهر یزد و معماری ایرانی شناخته میشوند. برای آشنایی بیشتر با این شاهکار معماری ایرانی، تاریخچه، نحوۀ عملکرد و شناخت انواع بادگیر یزد و همچنین جایگاه آن در فرهنگ و معماری ایران، این مقاله را تا انتها مطالعه کنید.
بادگیر در معماری باستانی یزد
در معماری باستانی شهر کویری یزد، معماری و طبیعت دست در دست هم نهادهاند و حاصل این همآغوشی شاهکاری بهنام بادگیر بوده است. بادگیرها، نغمهخوانان خنکای کویرند که با قامتی استوار و سری برافراشته به سوی آسمان، در دل کویر سمفونی بقا را نواختهاند. داستان بادگیرها در یزد، داستانی دیرینه و باستانی است. ریشههای این اختراع شگفتانگیز به اعماق تاریخ ایران زمین و دوران کهن بازمیگردد. روزگاری که در آن بشر تجهیزات خنککنندهی امروزی را در اختیار نداشته و برای رهایی از گرمای طاقتفرسای کویر، به هوش و خلاقیت خود پناه برده است.
تاریخچه بادگیر یزد چیست؟
نخستین بادگیرها، سازههایی بسیار ساده بودند که بر فراز بام خانهها نصب میشدند. این سازهها با هدایت باد به داخل خانه باعث خروج هوای گرم، وزش نسیمی ملایم و تهویۀ هوا در این مکانها میشدند. بادگیرها نه تنها در خنک کردن هوای داخل خانه موثر بودهاند، بلکه هوا را نیز تهویه و تصفیه میکردند. این سازههای باستانی هوشمند، با هدایت هوای گرم و آلوده به بیرون منزل فضایی سالم و خنک و مطبوع به وجود میآوردند. فضایی خنک که در آن خبری از سرماخوردگی، بدن درد و انزجار از سرمای مصنوعی کولرهای امروزی نبوده است. علاوه بر خنک کردن فضای داخلی منازل، بادگیرها در خنک کردن آب انبارها نیز نقش مهمی داشتهاند؛ این موضوع در شرایط کمبود آب در کویر از اهمیتی حیاتی برخوردار بوده است.
با گذشت زمان بادگیرها تکامل پیدا کردند و رفتهرفته به عنصری جداییناپذیر در معماری یزدی مبدل گشتند. معماران یزدی با درهمآمیختن ظرافت و خلاقیت، بادگیرها را در اشکال و اندازههای مختلف طراحی کردند. از بادگیرهای سادۀ تکطرفه گرفته تا بادگیرهای چندوجهی و مرتفع که هر کدام نغمهای منحصربهفرد داشتند و برای کاربردی خاص مناسب بودند. بادگیرها نمادی از هوش و خلاقیت بشر در هماهنگی و همزیستی با طبیعت هستند. بادگیرها یادآور دورانی هستند که در آن انسان با تکیه کردن بر ذکاوت خود، راههایی هوشمندانه برای مقابله با چالشهای محیطی پیدا میکرد.
بادگیرهای یزدی چیست؟
بادگیر یزدی که در گویش محلی به آن مالقن نیز گفته میشود، یکی از شاخصترین عناصر معماری ایرانی در شهر یزد است. این نوع بادگیر که در بافت تاریخی یزد دیده میشود، معمولاً بهصورت ششطرفه یا هشتطرفه ساخته میشود و ارتفاعی بین 30 تا 40 متر دارد. مصالح اصلی ساخت این نوع از بادگیرها آجر، خشت و گل رس هستند. بادگیر یزدی از بخشهای مختلفی مثل بدنه، تیغهها، روزنهها، سقف و دنباله تشکیل میشود. قدمت قدیمیترین بادگیر یزد بهطور دقیق مشخص نیست اما شواهد تاریخی حاکی از آن است که از دوران باستان از این سازه در یزد استفاده میشده است.
بادگیر یزد چگونه کار میکند؟
سفر به یزد در تابستان ممکن است شما را با این سوال مواجه کند که در گذشته و بدون تکنولوژی سرمایشی، زندگی در این شهر کویری چگونه جریان داشته است؟ نحوه کار بادگیر یزد به این صورت است که بدنۀ تنورهمانندی دارد که بر روی آن روزنههایی تعبیه شده است. باد خنک از داخل این روزنهها وارد تنوره میشود و به سمت پایین میآید. تیغههایی که در داخل تنوره هستند مثل پرههای توربین هوا را به چندین قسمت تقسیم میکنند و بدین ترتیب سرعت هو در تنورۀ بادگیر افزایش پیدا میکند. سپس هوای خنک و پرسرعت وارد ساختمان میشود و در پی آن هوای گرم از طریق دنبالۀ بادگیر به بیرون رانده میشود. در پایان این فرایند هوای داخل ساختمان خنک میشود.
مشهورترین بادگیرهای یزد
در این بخش تعدادی از مشهورترین بادگیرهای موجود در شهر یزد را معرفی کردهایم. با سفر به شهر یزد، میتوانید در هتل ارگ جدید یزد اقامت کنید و علاوه بر بازدید از این بادگیر ها و مکان های تاریخی، از سایر این ابنیه و مکانهای تاریخی نیز بازدید کنید:
- بادگیر باغ دولت آباد
- بادگیر مسجد جامع یزد
- آب انبار شش بادگیر یزد
- بادگیر سه طبقه باغ صدری (نمیر) تفت
- بادگیر بهاباد؛ تنها بادگیر گرد ایران
- آبانبار پنج بادگیر امیرچخماق (زورخانه صاحبالزمان)
- آبانبار هفتبادگيری عصرآباد
– بادگیر باغ دولت آباد
با سفر و اقامت در شهر یزد بلندترین بادگیر دنیا یعنی بادگیر باغ دولت آباد یزد را میتوانید ببینید. بادگیر دولت آباد در یزد با ارتفاعی بالغ بر 33 متر، عنوان بلندترین بادگیر خشتی جهان را در اختیار دارد. این بادگیر هشتضلعی در ضلع جنوبی باغ دولت آباد یزد واقع شده است و یکی از نمادهای شهر یزد و یکی از نمونههای بینظیر معماری ایرانی به شمار میرود. این بادگیر از جنس خشت و گل و در چهارطبقه ساخته شده است. هر طبقۀ آن هشت دهانه دارد و هر دهانه به سمت بادهای مختلفی باز میشود و میتواند دمای داخل عمارت را تا 30 درجۀ سانتیگراد خنک کند. برای ساخت بادگیر دولت آباد از 2000 آجر استفاده شده و ساخت آن دو سال طول کشیده است.
یک نکته درمورد بزرگترین بادگیر یزد که لقب دیگری برای همین بادگیر است، وجود یک حوض آب در زیر بادگیر است که آب موجود در آن به خنک شدن بیشتر هوا کمک میکند. یکی از مهمترین وجوه اهمیت این باغ، ساخته شدن بلندقامتترین و بزرگترین بادگیر دنیا بر روی آن است. این بادگیر 33 متری، شاهکاری از معماری ایرانی است که با دقت هرچهتمامتر ساخته شده است. درون این بادگیر کانالهای عمودی و افقی بهشکلی تعبیه شده است که به کمک آن جریان هوا بهطور مساوی در همۀ قسمتها پخش میشود. در بالای بادگیر باغ دولت آباد کلاهکی مخروطیشکل قرار گرفته است که به آن کلاهفرنگی میگویند. این کلاهک علاوهبر کاربرد زیباییشناختی، به افزایش کارایی بادگیر نیز کمک میکند. این بادگیر را بهنام بادگیر کلاهفرنگی نیز میشناسند.
– بادگیر مسجد جامع یزد
بادگیر مسجد جامع یزد یکی از قدیمیترین بادگیرهای ایران است که قدمت آن به قرن دوازدهم هجری بازمیگردد. این بادگیر در مسجد جامع یزد واقع شده و ارتفاعی بالغ بر 43 متر دارد. بادگیر یزد چهارده طبقه دارد که هر طبقه از آن دارای چهار دهنه است. هرکدام از این دهنهها به سمت بادهای مختلف باز میشود و باد را به درون بادگیر هدایت میکند. این بادگیر به طور اخص برای خنککردن شبستان مسجد جامع یزد طراحی و ساخته شده است.
– آب انبار شش بادگیر یزد
آب انبار شش بادگیر یزد در محلهای به همین نام واقع شده است. این آب انبار بهخاطر داشتن شش بادگیر بلند و خاص، شهرت یافته است. قدمت این بادگیر به دورۀ قاجار بازمیگردد و به سفارش یکی از ثروتمندان شهر یزد بهنام حاج محمدحسن عامری ساخته شده است. این آب انبار تا چند دهۀ پیش هم همچنان مورد استفادۀ مردم بود اما امروز با گسترش شبکه آب لولهکشی شهری، تنها به عنوان یک جاذبۀ تاریخی مورد استفاده قرار گرفته است. این بنا دارای دو ورودی، یک مخزن بزرگ، تعداد 55 پله، هشتی، شیر آب و شش بادگیر با ارتفاع بلند است. با سفر به شهر یزد، میتوانید در هتل ارگ جدید یزد اقامت کنید و علاوه بر بازدید از این عمارت و بادگیر موجود در آن، از سایر این ابنیه و مکانهای تاریخی نیز بازدید کنید.
– آبانبار پنج بادگیر امیرچخماق (زورخانه صاحبالزمان)
بر فراز گنبد عظیم آب انار، پنج بادگیر ساخته شده است که وظیفۀ تهویه مطبوع و خنک کردن آب را برعهده داشته است. در ساخت این بادگیر از مصالح بومی مانند آجر، کاهگل و ساروج استفاده شده است. این آب انبار با قناتی به عمق 30 متر به منابع آب زیرزمینی متصل بوده و میتوانسته تا 13 هزار متر مکعب آب را در خود ذخیره کند.
– بادگیر سه طبقه باغ صدری (نمیر) تفت
این بادگیر با ارتفاع 35 متر یادگاری از دورۀ قاجار است. هریک از سه طبقۀ این بادگیر 12 دهانه تهویه دارد و با آجرهای کاهگلی، کاشیکاری و آجرچینی تزئین شده است.
– آبانبار هفتبادگيری عصرآباد
در روستای نصرآباد، واقع در شهرستان اشکذر آب انباری وجود دارد که در بالای آن هفت بادگیر وجود دارد. این بادگیرها به صورت قرینه در دو ردیف قرار گرفتهاند و وظیفۀ تهویه مطبوع، خنک کردن فضای داخل آب انبار و زیباسازی بنا را برعهده دارند.
– بادگیر بهاباد؛ تنها بادگیر گرد ایران
این بادگیر در زمان قاجار ساخته شده است و ارتفاعی معادل 18 متر دارد. بادگیر بهاباد برخلاف بادگیرهای رایج، به شکل دایرهای ساخته شده است و به دلیل همین ویژگی به یکی از جذابترین جاذبههای گردشگری استان یزد تبدیل شده است.
انواع دیگری از بادگیرهای ایرانی
در این بخش از نوشتار با انواع بادگیرها، کاربردها و مصالح بهکاررفته در آنها آشنا میشویم. بادگیرها در اشکال و اندازههای مختلفی ساخته میشدند که میتوان آنها را به سه دستۀ اصلی تقسیم کرد:
– بادگیر اردکانی
بادگیر اردکانی نوعی از بادگیر است که بیشتر در منطقۀ اردکان یزد دیده میشود. این نوع بادگیر ساختار سادهتر و مقرونبهصرفهتری دارد و به همین دلیل، در قیاس با سایر انواع بادگیرها از محبوبیت بیشتری برخوردار است. بادگیر اردکانی اغلب بهصورت یکطرفه و به جهتگیری شمال یا شمالغربی ساخته میشود. ارتفاع این نوع بادگیر از بادگیر یزدی کوتاهتر است و معمولاً بین 5 الی 10 متر طول دارد.
– بادگیر کرمانی
بادگیر کرمانی نوع سادهای از بادگیر است که در زمان رواج استفاده از بادگیرها، اغلب به منازل افراد متوسط و فرودست جامعه اختصاص داشته است. ساخت این نوع بادگیر کاری نسبتاً ساده بوده که انجام آن از عهدۀ هر بنا و معماری برمیآمده است. این بادگیرها که بیشتر در استان کرمان رایج بودهاند، از نظر ظاهری شیه بادگیرهای یزدی هستند ولی در جزئیات، ساختار و عملکرد متفاوت هستند. بادگیر کرمانی از طریق فرایند تبخیر آب که عملی گرماگیر است، هوای داخل ساختمان را خنک میکند و ارتفاعی بین 4 تا 20 متر دارد. بادگیر عمارت چهلستون کرمان و حمام گنجعلی خان از معروفترین بادگیرهای کرمانی هستند که شهرت جهانی دارند.
– بادگیر چپقی
بادگیر چپقی، بادگیر دودکشمانند یا بادگیر کلاهکی، به نوعی بادگیر منحصربهفرد گفته میشود که در شهر سیرجان استان کرمان وجود دارد. این بادگیر به دلیل شکل ظاهری خاص خود که شبیه به دودکش کشتی است، به این نام شهرت یافته است. مشهورترین بادگیر چپقی دنیا در شهر سیرجان قرار دارد و به دست معمار برجستهای به نام سید محمد شجاعی ساخته شده است. این بادگیر به دلیل قدمت زیاد، معماری خاص و زیبایی چشمنواز خود بهعنوان یکی از جاذبههای تاریخی و معماری این شهر شناخته شده است. علاوه بر بادگیر چپقی سیرجان، نمونههای دیگری از این بادگیر در شهرهای یزد، کرمان و کاشمر یافت میشود.
– بادگیر دو طبقه
مدتها بعد از رواج استفاده از بادگیرهای عادی، بادگیر دو طبقه نیز طراحی و ساخته شد. بهمنظور ساخت این نوع بادگیر در ابتدای کار یک بادگیر بزرگ با دهانه و تیغههای معمولی در هر چهارجهت ساخته میشد. پس از آن، یک بادگیر باریک نیز در قسمت مرکزی بادگیر اصلی با ارتفاعی در حدود یک الی دو متر بنا میشد. جالب است بدانید که ساختار این دو بادگیر از هم مستقل است. به همین دلیل، چنانچه یکی از این دو آسیب ببیند، این آسیب تنها به همان طبقه محدود میشود و عملکرد بادگیر دیگر را دچار اختلال نمیکند. دهانۀ این بادگیرها قادر است باد را از هر ارتفاعی به داخل ساختمان هدایت کند.
بزرگترین بادگیر دوطبقۀ ایران و جهان در یزد قرار دارد. این بادگیر که یکی از معروف ترین بادگیر یزد است، در عمارت آقازادۀ ابرکوه یزد واقع شده است.ارتفاع بادگیر دوطبقۀ عمارت آقازاده 18 متر و مساحت آن 18 متر مربع است. این بادگیر به لحاظ اندازه و مساحت، یکی از بادگیرهای بزرگ ایران بهشمار میرود. در دهانۀ این بادگیر 19 عدد دریچه تنظیم هوا تعبیه شده است که با بادگیر دومی هماهنگی و ارتباط مستقیم دارد. در کنار بادگیر دو طبقه ابرکوه، یک کلاهفرنگی مزین به هنر مقرنسکاری وجود دارد. بادگیر و کلاهفرنگی به ترتیب کار خنک کردن و نوررسانی فضای پایینی و تالار خانه را انجام میدهند.
تغییر و تحولات معماری بادگیر در گذر زمان
داستان بادگیرها به هزاران سال پیش بازمیگردد. زمانی که بشر ساکن در کویر، به این فکر میکرد که چطور میتواند از شر گرمای سوزان خلاص شود و راهی برای خنک کردن آب و هوای داخل ساختمان بیابد. بادگیرهای نخستین، مثل دودکشهایی بودند که در بام خانهها ساخته میشدند. نسیم خنک از طریق این دودکشها وارد خانه میشد و گرما از همان راه به بیرون میرفت. هرچقدر زمان گذشت و دانش معماری پیچیدهتر شد، بادگیرها نیز تکامل پیدا کردند. دوران صفویه و قاجار، اوج شکوفایی این سازه بود. در این زمان بادگیرها در انواع مختلف ساخته میشدند و با زیبایی هرچهتمامتر، زینتبخش بام خانههای مناطق کویری بودند. پس از مدتی دیگر بادگیرها فقط تهویه کنندۀ هوا نبودند، بلکه به عنصری شاخص در معماری ایرانی تبدیل شدند.
معماران ایرانی با بهکارگیری خلاقیت و ظرافتی بیبدیل، بادگیرها را در اشکال مختلف و با مصالح گوناگون از خشت و گل و آجر و چوب میساختند. تنوع در شمایل ظاهری بادگیرها حکایت از تنوع اقلیمی و فرهنگی ایران داشته است. در مناطق کویری، بادگیرها بلند و باریک بودند تا بهتر بتوانند نسیم خنک را به داخل خانه هدایت کنند. در نواحی مرطوب، بادگیرها را کوتاهتر و عریضتر میساختند تا علاوه بر تهویۀ هوا، رطوبت موجود در آن را نیز کنترل کنند. امروزه با ظهور سیستمهای تهویه مطبوع مدرن، نقش اولیۀ بادگیرها تا حد زیادی کمرنگ شده است. در حال حاضر در برخی مناطق از بادگیرها به عنوان سیستم تهویه مطبوع مکمل در کنار سیستمهای مدرن استفاده میشود. همچنین شماری از معماران خوشذوق از بادگیرها در طراحیهای مدرن خود استفاده میکنند و این عنصر سنتی را با طراحی مدرن درهم میآمیزند. همانطور که امروز در کافه هتل ارگ جدید یزد مجموعهای از عناصر سنتی و مدرن در کنار هم قابل مشاهدهاند.
کپی از معماری بادگیرهای یزد در دبی
طی سالهای اخیر، رونق ساختوساز بادگیر در شهر دبی را شاهد بودهایم. این بادگیرها یادآور معماری سنتی ایرانی در شهر یزد هستند و در محلات مختلف دبی مثل محلۀ بستکیه دیده میشوند. این اقدام از سوی برخی افراد «سرقت فرهنگی» نامیده شده و از سوی افرادی دیگر بهعنوان تلاش برای حفظ و حراست از میراث ایرانی با استقبال مواجه شده است. بادگیرهای ساخته شده در دبی در کلیات مشابه بادگیرهای یزد هستند اما در جزئیات مانند مصالح با آن متفاوتند. بادگیرهای دبی برخلاف بادگیرهای یزدی کاربردی نیستند و بیشتر جنبۀ تزئینی دارند. دبی از این بادگیرها برای جذب گردشگر استفادۀ زیادی کرده است و همهساله تعداد زیادی گردشگر برای دیدن این بادگیرها راهی دبی میشوند.
سخن پایانی
حفظ و نگهداری از بادگیرها، این میراث گرانبهای مردمان ساکن کویر، وظیفهای همگانی است. بادگیرها نهتنها گنجینهای ارزشمند از معماری ایرانی هستند بلکه نمادی از صبر، خلاقیت و عشق به زندگی هستند. با بازدید از این آثار و مطالعه درمورد آنها میتوانیم در حفظ و حراست از آن سهیم باشیم.
